PODZIAŁ MAJĄTKU PO USTANIU WSPÓLNOŚCI MAŁŻEŃSKIEJ – z praktyki orzeczniczej sądów CZĘŚĆ 4

Praktyka pokazuje, że sprawy o podział majątku po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami, zazwyczaj po rozwodzie, należą do kategorii spraw trudnych, zazwyczaj trwają kilka lat i wymagają zgłoszenia i przeprowadzenia szeregu dowodów. Przed podjęciem decyzji jakie składniki majątkowe zgłaszać do podziału, jaki sposób podziału i rozliczeń wybrać, jakie zgłaszać żądania, jak rozliczać nakłady i wydatki na majątek wspólny ale również na majątek osobisty któregoś z małżonków oraz jakie wnioski dowodowe i okoliczności zgłaszać, których udowodnienie jest w interesie klienta – skonsultuj się z adwokatem.

Dla kwestii rozliczenia między małżonkami wydatków i nakładów poczynionych na majątek osobisty jednego z małżonków jest obojętne, czy chodzi o kwoty pobrane przez jednego z małżonków bezpośrednio z majątku wspólnego, czy też o kwoty otrzymane od drugiego z nich z jego majątku odrębnego. Formalnie nakładami są bowiem wydatki poniesione przez małżonków z majątku wspólnego lub majątku odrębnego każdego z nich i suma tych wydatków powinna być przedmiotem rozliczenia między nimi. Jedynym warunkiem jest w tym przypadku ustalenie, że przedmiotowe nakłady poczynione zostały w czasie trwania wspólności ustawowej.

Rozliczenie wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego lub odwrotnie, a także rozliczenie długów jednego z małżonków zaspokojonych z majątku wspólnego następuje w postępowaniu nieprocesowym wówczas, gdy toczy się postępowanie o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej przewidziane w przepisach art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego. To ostatnie postępowanie wchodzi jednak w rachubę wtedy, gdy przedmioty majątkowe nabyte przez oboje małżonków lub przez jednego z nich w czasie trwania małżeństwa jako obiekt podziału w sensie fizycznym jeszcze istnieją. Jeżeli tego rodzaju majątku nie ma, to brak jest podstaw do rozliczenia wydatków i nakładów w trybie postępowania nieprocesowego, bo nie ma również podstaw do postępowania o podział majątku wspólnego.

Podział majątku wspólnego następuje przy uwzględnieniu jego wartości z dnia dokonywania podziału, ale według stanuistniejącego w chwili ustania wspólności majątkowej – np. dzień uprawomocnienia się wyroku w sprawie rozwód, orzeczenie separacji lub ustanowienie rozdzielności majątkowej w formie umowy lub na skutek orzeczenia sądu.

Przedmiot majątkowy nabyty w jakiejkolwiek części z majątku wspólnego, w braku odmiennej umowy małżonków, wchodzi do majątku wspólnego. Do majątku osobistego wchodzi natomiast roszczenie o zwrot nakładu czy wydatku.

Jeżeli nie istnieje jako obiekt podziału wspólny majątek stron po ustaniu majątkowej wspólności małżeńskiej (po rozwodzie, separacji, umownym ustanowieniu rozdzielności), to roszczenia z tytułu zwrotu wydatków, nakładów i spłaconych długów przewidziane w przepisie art. 45 Kodeksu postępowania cywilnego podlegają rozpoznaniu w trybie postępowania procesowego.

Jeżeli w czasie trwania wspólności majątkowej dług został zaciągnięty tylko przez jednego z małżonków i jeżeli dłużnikiem w stosunku do wierzyciela pozostaje tylko ten małżonek, a korzyść majątkowa uzyskana w ten sposób została następnie przeznaczona na majątek wspólny, to korzyść ta może być – stosownie do okoliczności, wynikających z ustaleń faktycznych każdego konkretnego przypadku – traktowana jako nakład z majątku tego z małżonków, który zaciągnął osobiste zobowiązanie, na majątek wspólny i rozliczana między małżonkami jako roszczenie z tytułu nakładów dokonanych na majątek wspólny. Wymaga to jednak ustalenia, na co zostały przeznaczone środki finansowe uzyskane w wyniku zaciągnięcia zobowiązania przez jednego z małżonków, co może mieć miejsce tylko w postępowaniu o podział majątku wspólnego.

O zaliczeniu nabywanego przedmiotu do majątku wspólnego lub osobistego powinno decydować porównanie wielkości środków użytych z każdego z tych majątków. W konsekwencji, nabyty przedmiot należy zaliczyć do tego z majątków, z którego pochodzi podstawowa część środków. Jeżeli środki z drugiego majątku są nieznaczne, stanowią nakład rozliczany zgodnie z art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli natomiast wskazane kryterium nie może znaleźć zastosowania ze względu na brak daleko idącej różnicy między zaangażowanymi środkami, to – w braku odmiennej woli małżonków – nabyty przedmiot wchodzi do każdego z majątków w częściach ułamkowych proporcjonalnych do wysokości zaangażowanych środków.

Jeżeli nieruchomość gruntowa, na której strony wybudowały dom, stanowiła majątek osobisty byłej żony i nigdy grunt ten wraz z domem nie wszedł do majątku wspólnego małżonków to zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 48 Kodeksu cywilnego, że budynki trwale związane z gruntem stanowią jego część składową (superficies solo cedit) również wzniesiony na przedmiotowej nieruchomości budynek niezależnie z jakich środków był wybudowany (czy były to nakłady pochodzące z majątku wspólnego małżonków, czy też z ich majątków odrębnych) stanowił także w trakcie trwania wspólności ustawowej małżonków własność byłej żony, więc nie stanowił majątku dorobkowego małżonków. W związku z tym również nakłady pracy i finansowe rodziny żony oraz rodziny męża na budowę spornej nieruchomości nie były nakładami na majątek wspólny powoda i pozwanej. A skoro brak jest majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej to właściwym do dochodzenia przez męża roszczeń o zwrot nakładów poczynionych na wybudowany przez strony budynek mieszkalny posadowiony na gruncie stanowiącym odrębna własność żony  jest tryb procesowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2000 r., IV CKN 27/00).

Sąd Najwyższy wskazuje, że w przypadku gdy po ustaniu wspólności małżeńskiej (po rozwodzie, separacji, umownym ustanowieniu rozdzielności) nie istnieje jako obiekt podziału wspólny majątek stron, roszczenia z tytułu zwrotu wydatków, nakładów i spłaconych długów przewidziane w art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego podlegają rozpoznaniu w procesie. Postępowanie w trybie nieprocesowym (art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego) wchodziłoby natomiast w rachubę jedynie wtedy, gdyby przedmioty majątkowe nabyte przez oboje małżonków lub przez jednego z nich w czasie trwania małżeństwa, jako obiekt podziału w sensie fizycznym w dalszym ciągu istniały.

Art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że udziały małżonków są równe. W związku z tym, jeżeli strona postępowania o podział majątku po ustaniu wspólności majątkowej wskazuje, że środki z których finansowana była budowa domu pochodziły z majątku wspólnego stron (kredyty, pomoc rodziny, osobiste świadczenia), to na stronie przeciwnej spoczywa ciężar udowodnienia, że wybudowany w czasie trwania małżeństwa budynek mieszkalny został wzniesiony wyłącznie ze środków pochodzących z jej majątku odrębnego.

Tym samym do uwzględnienia powództwa nie jest niezbędne wykazanie przez powoda wysokości poczynionych nakładów z majątku odrębnego bądź wspólnego na budowę domu.

Przedmioty nabyte w trakcie trwania wspólności małżeńskiej z przestępstwa?

To, co nabył w trakcie wspólności ustawowej jeden ze współmałżonków, wchodzi do majątku wspólnego. SN w uchwale (sygn. III CZP 42/10) uznał, że ta reguła, zapisana w art. 32 ust 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, dotyczy również przedmiotów majątkowych uzyskanych przez jednego z małżonków z przestępstwa.

Skarga kasacyjna od orzeczenia wstępnego?

Od orzeczenia sądu drugiej instancji oddalającego apelację od postanowienia wstępnego wydanego w sprawie o podział majątku dorobkowego przysługuje skarga kasacyjna – Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 1999 r. II CKN 110/98