Bardzo często przychodzą osoby, które chcą wiedzieć więcej jakie są prawa i obowiązki świadka, chcą rozumieć co im wolno, a co jednak jako świadek w procesie karnym muszą znosić. Ważne jest to również dla oskarżonego lub podejrzanego, który rozumiejąc więcej będzie wiedział jakich świadków zgłaszać, a jakich lepiej pominąć dla skuteczności przyjętej strategii obrony.

W jaki sposób pojawia się świadek w procesie karnym?

Dowód z przesłuchania w charakterze świadka jest przeprowadzany w postępowaniu karnym na wniosek strony (oskarżonego lub jego obrońcy, prokuratora, oskarżyciela posiłkowego lub subsydiarnego), na wniosek tzw. quasi – pozwanego cywilnie, a także z urzędu przez sąd, który widzi potrzebę przeprowadzenia takiego dowodu.

Wniosek o przesłuchanie świadka powinien określać dane osobowe tej osoby, wskazując na jego imię, nazwisko, adres oraz powinien określać okoliczności na jakie świadek miałby być przesłuchany, czyli dlaczego uważamy, że to co świadek wie, ma znaczenie dla rozpoznania tej sprawy karnej (tzw. teza dowodowa).

Świadkiem w procesie karnym może być jedynie osoba fizyczna, nie może być świadkiem osoba prawna (np. jakaś organizacja jako organizacja) ani jednostka organizacyjna. Świadkiem mogłaby być wtedy np. osoba będąca członkiem danej organizacji.

Każda wezwana w charakterze świadka osoba ma obowiązek stawić się w sądzie i złożyć zeznania, nawet jeżeli nie wie, czego dotyczy sprawa, albo już wie, że i tak nic nie powie, nie wie nic co mogłoby dotyczyć odpowiedzialności osób podejrzanych lub oskarżonych, a nawet wtedy ma obowiązek stawić się przed sądem, gdy uważa, że już tyle razy była przesłuchiwana przed sądem, że myśli „czego ten sąd chce”. Takie niestety obowiązki stawiennictwa określa kodeks postępowania karnego.

Jeśli stawienie się w sądzie nie jest możliwe z uwagi na chorobę świadka, kalectwo lub inną nie dającą się pokonać przeszkodę (np. ze względu na ogólny zły stan zdrowia lub podeszły wiek), przesłuchanie świadka może nastąpić w miejscu jego pobytu (np. w domu, w zakładzie karnym, w szpitalu lub w schronisku dla bezdomnych). Wniosek o takie przesłuchanie może złożyć strona postępowania karnego lub nawet sam świadek.

Przesłuchanie świadka w procesie karnym może także nastąpić z wykorzystaniem urządzeń umożliwiających przeprowadzenie tej czynności na odległość – z jednoczesnym bezpośrednim przekazem dźwięku i obrazu. Ten sposób przesłuchania świadka jest przydatny szczególnie wtedy, gdy świadek przebywa za granicą.

Nie może być przesłuchany w charakterze świadka:

  • obrońca ani adwokat lub radca prawny, który udzielił oskarżonemu pomocy prawnej po jego zatrzymaniu – co do faktów, o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę na wcześniejszym etapie przed policją lub prokuratorem;
  • duchowny – co do faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi.

Zakaz przesłuchania w charakterze świadka w sprawie karnej obrońcy (adwokata lub radcy prawnego) i duchownego jest tzw. bezwzględnym zakazem dowodowym, który nie może być uchylony w żadnych warunkach. Wezwany w charakterze świadka adwokat lub duchowny jest zobowiązany do odmowy złożenia zeznań, nawet gdyby osoba, której dotyczą objęte tajemnicą fakty wyraziła zgodę na złożenie przez niego zeznań.

Nie może być świadkiem także osoba, która w tym samym postępowaniu jest sędzią, oskarżycielem publicznym (w szczególności – prokuratorem), oskarżonym, obrońcą, pełnomocnikiem, osobą prowadzącą postępowanie przygotowawcze (np. policjant), protokolantem, biegłym, tłumaczem lub ekspertem.

etapach przesłuchania świadka, aby wiedzieć na co należy zwracać uwagę, o czym warto wiedzieć. Wyjaśnione zostanie to w odpowiedziach na najczęściej pojawiające się w praktyce pytania.

Jakie są etapy przesłuchania świadka czyli od czego rozpoczyna się przesłuchanie świadka w procesie karnym i jak przebiega?

Przed przesłuchaniem świadka sąd lub sędzia wyznaczony odbiera od świadka przyrzeczenie; jeżeli obecne przy przesłuchaniu strony nie sprzeciwią się temu, sąd może odstąpić od odebrania przyrzeczenia. W czasie odbierania przyrzeczenia wszyscy, nie wyłączając sędziów, stoją. Pozycja stojąca wszystkich uczestników postępowania podkreśla wagę przyrzeczenia.

Przed rozpoczęciem przesłuchania świadek jest pouczany o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

Nie odbiera się przyrzeczenia:

  • od osób, które nie ukończyły 17 lat,
  • gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że świadek z powodu zaburzeń psychicznych nie zdaje sobie należycie sprawy ze znaczenia przyrzeczenia,
  • gdy świadek jest osobą podejrzaną o popełnienie przestępstwa będącego przedmiotem postępowania lub pozostającego w ścisłym związku z czynem stanowiącym przedmiot postępowania albo gdy za to przestępstwo został skazany,
  • gdy świadek był prawomocnie skazany za fałszywe zeznanie lub oskarżenie.

Przesłuchanie rozpoczyna się od sprawdzenia danych osobowych świadka na podstawie dowodu osobistego lub innego dokumentu stwierdzającego tożsamość (świadek jest pytany o imię, nazwisko, adres zamieszkania, wiek i zawód, a także o to, czy był karany za złożenie fałszywego zeznania lub fałszywe oskarżenie i o to, czy jest krewnym lub powinowatym oskarżonego). W wypadku pozyskania informacji o istnieniu relacji pokrewieństwa, powinowactwa lub przysposobienia albo o istnieniu szczególnie bliskiego stosunku osobistego pomiędzy świadkiem a oskarżonym, a także o wystąpieniu okoliczności, które świadczą o tym, że udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić świadka lub jego osobę najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe, przesłuchujący powinien poinformować świadka o przysługującym mu uprawnieniach.

Czy świadek może zachować w tajemnicy informację o miejscu swojego zamieszkania?

Świadek może zastrzec dane dotyczące miejsca swojego zamieszkania do wyłącznej wiadomości sądu lub prokuratora, jeśli zachodzi uzasadniona obawa użycia wobec świadka lub jego osoby najbliższej przemocy lub groźby bezprawnej w związku z czynnościami świadka. Kierowana do świadka korespondencja jest w wypadku zastrzeżenia danych dotyczących miejsca zamieszkania wysyłana na adres wskazany przez świadka lub na adres instytucji, w której świadek jest zatrudniony.

Zastrzeżenie danych do wyłącznej wiadomości sądu lub prokuratora oznacza, że funkcjonariusz policji nie może się z nimi zaznajomić.

Adwokaci zwracają uwagę na konieczność rozróżnienia pomiędzy uprawnieniem do zastrzeżenia przez świadka danych dotyczących jego miejsca zamieszkania (tzw. świadek anonimowy sensu largo) a uprawnieniem do żądania zachowania w tajemnicy wszystkich okoliczności umożliwiających ustalenie tożsamości świadka, w tym danych osobowych, pod warunkiem, że nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (w wypadku tzw. świadka anonimowego).

Czy przesłuchujący zadaje świadkowi pytania?

Bardzo ważna jest pierwsza faza przesłuchania w procesie karnym,  w której – zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego – świadkowi na początku przesłuchania należy umożliwić swobodne wypowiedzenie się w granicach określonych celem przesłuchania (wynikającym z tezy dowodowej czyli okoliczności na jakie świadek został wezwany i z zakresu postawionych oskarżonemu zarzutów), a dopiero następnie można zadawać mu pytania zmierzające do uzupełnienia, wyjaśnienia lub kontroli wypowiedzi. Takie ukształtowanie procedury przesłuchania oznacza, że świadek rozpoczyna składanie zeznań od wyjawienia z własnej inicjatywy tych informacji, które zapamiętał najlepiej. Zaczyna się zazwyczaj od zadania świadkowi pytania „Co świadkowi wiadomo w sprawie?

Kto jeszcze może zadawać świadkowi pytania i w jakiej kolejności?

Odpowiedz: Prawo zadawania pytań mają, oprócz organu przesłuchującego (sądu, a w postępowaniu przygotowawczym – zazwyczaj prokuratora lub policjanta), strony, obrońcy, pełnomocnicy, biegli oraz tzw. quasi – powód cywilny. Pytania zadaje się osobie przesłuchiwanej bezpośrednio, chyba że organ przesłuchujący zarządzi inaczej.

Adwokaci zwracają uwagę, że zgodnie z przepisami kodeksu postępowania karnego świadkowi nie wolno zadawać pytań sugerujących treść odpowiedzi. Takie pytania, jak również pytania nieistotne, powinny być uchylane przez przesłuchującego.

Czy mają znaczenie w procesie karnym zeznania wymuszone przez przesłuchującego?

W procesie karnym jest niedopuszczalne:

  • wpływanie na wypowiedzi osoby przesłuchiwanej za pomocą przymusu lub groźby bezprawnej,
  • stosowanie hipnozy albo środków chemicznych lub technicznych wpływających na procesy psychiczne osoby przesłuchiwanej albo mających na celu kontrolę nieświadomych reakcji jej organizmu w związku z przesłuchaniem.

Zeznania złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi lub uzyskane wbrew zakazom, o których była mowa w poprzednim zdaniu nie mogą stanowić dowodu.

Warto wiedzieć, że świadek może zgłosić wniosek o umożliwienie złożenia zeznań pod nieobecność oskarżonego, jeżeli obecność oskarżonego w miejscu przesłuchania (najczęściej na sali rozpraw) działa krępująco na zeznania świadka.

Czy świadek może zgłosić wniosek o odczytanie złożonych poprzednio zeznań?

Świadek ma obowiązek złożenia zeznań przed odczytaniem protokołu poprzednio złożonych zeznań. Sąd lub prokurator odczytuje poprzednio złożone przez świadka zeznania wtedy, gdy świadek bezpodstawnie odmawia składania zeznań, zeznaje odmiennie niż poprzednio albo oświadczy, że pewnych okoliczności nie pamięta.

Czy w wypadku wątpliwości co do stanu psychicznego świadka w przesłuchaniu może uczestniczyć psycholog?

Sąd lub prokurator może zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub psychologa (nawet jeśli świadek nie wyraża zgody na ich obecność podczas przesłuchania), jeżeli istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego spostrzeżeń. Taki sposób przesłuchania świadka w procesie karnym nie dotyczy osoby, która skorzystała z prawa do odmowy składania zeznań z uwagi na to, że jest osobą najbliższą lub pozostaje z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym.

Czy świadek w postępowaniu karnym może zostać poddany oględzinom ciała lub badaniu lekarskiemu lub psychologicznemu?

Świadek może zostać poddany badanu lekarskiemu lub psychologicznemu albo oględzinom ciała po wyrażeniu na nie zgody – jeśli badanie lub oględziny są przeprowadzane dla celów dowodowych.

Świadek – pokrzywdzony nie może sprzeciwić się oględzinom i badaniu nie połączonym z zabiegiem chirurgicznym lub obserwacją w zakładzie leczniczym, jeżeli karalność czynu zależy od stanu zdrowia pokrzywdzonego (np. w wypadku przestępstw przeciwko zdrowiu, gdzie ma znaczenie trwałość uszczerbku na zdrowiu lub naruszenia czynności narządu ciała). Świadek w procesie karnym może sprzeciwić się takim oględzinom lub badaniu tylko wtedy, gdy skorzystał z prawa do odmowy składania zeznań z uwagi na to, że jest osobą najbliższą lub pozostaje z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym.


Stworzyliśmy www.prawna.eu, aby pomagać naszym odbiorcom. Mimo, że jako adwokaci prezentujemy praktyczne rozwiązania, to nie są one jednakowo skuteczne dla wszystkich. Nie powinno się z nich bezwarunkowo korzystać. Wskazówki, które udostępniamy powinny być szczegółowo analizowane, porównywane z własnym przypadkiem, ewentualnie konfrontowane z innymi i dopiero, gdy będą one przedstawiały się jako odpowiednie w danym przypadku, wprowadzane w życie.

Pamiętaj, że przeszukiwanie Internetu nie zastąpi bezpośredniej rozmowy z adwokatem i uzyskania wsparcia prawnego odnoszącego się bezpośrednio do Twojej sytuacji, tak samo jak szperanie w Internecie nie zastąpi wizyty u lekarza. Jeżeli masz problem prawny – idź do adwokata.


Adwokat Adam Bernau

tel: 500-506-506

e-mail: adam@prawna.eu

Adwokat Tomasz Mikołajczuk

tel: 505-501-543

e-mail: tomasz@prawna.eu


 

Adres siedziby Kancelarii Adwokackiej w Lublinie

ul. Radziszewskiego 8, lok. 214 (budynek kina Bajka, obok KULu i UMCS)

20-039 Lublin