Osoba najbliższa może odmówić składania zeznań, ale…

Świadek uprawniony do odmowy złożenia zeznań może uniemożliwić procesowe wykorzystanie uprzednio złożonych zeznań, gdy oświadczy, że korzysta z prawa do odmowy złożenia zeznań.

Można zwolnić od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym, jeżeli osoba taka wnosi o zwolnienie. 

Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań. Prawo odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia. 

Prawo odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem. 

Co jednak najważniejsze, osoba uprawniona do odmowy złożenia zeznań albo zwolniona może oświadczyć, że chce z tego prawa skorzystać, nie później jednak niż przed rozpoczęciem pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym; poprzednio złożone zeznanie tej osoby nie może wówczas służyć za dowód ani być odtworzone. 

ALE…

Należy uważać, gdyż powyższe zasady nie zabrania natomiast odtwarzania wypowiedzi osoby uprawnionej do odmowy zeznań składanych poza protokołem przesłuchania w charakterze świadka – np. w trakcie zatrzymania przez funkcjonariusza Policji w formie spontanicznej wypowiedzi.

Nie ma więc procesowych przeszkód by dopuścić jako dowód i oprzeć się przy dokonywaniu ustaleń faktycznych na dokumentacji medycznej z hospitalizacji pokrzywdzonej, czy też zeznaniach pracowników socjalnych czy terapeutów, skoro dopuszczenie tych źródeł nie zmierzało do odtwarzania zeznań pokrzywdzonej, ale jej relacji składanych poza procesem

W razie złożenia przez osobę uprawnioną do odmowy złożenia zeznań oświadczenia, że chce z tego prawa skorzystać, poprzednio złożone zeznanie tej osoby nie może wówczas służyć za dowód ani być odtworzone, jednak sporządzone w postępowaniu karnym protokoły oględzin ciała takiej osoby podlegają ujawnieniu na rozprawie.

Przewidziany zakaz dowodowy nie oznacza wprawdzie wyłączenia możliwości przesłuchiwania osób trzecich na okoliczności, o których zeznawała osoba, która skorzystała następnie z prawa do odmowy zeznań, nawet gdy są to świadkowie ze słuchu, czerpiący swoje informacje od tego, który skorzystał z uprawnienia do odmowy złożenia zeznania. 

Powyższe obejmuje ono swym zakresem znaczeniowym bowiem każdą – nie mającą charakteru prywatnego – wypowiedź osoby uprawnionej do odmowy złożenia zeznań przekazaną organowi postępowania wykonującemu z udziałem tego świadka czynności procesowe lub pozaprocesowe (tzw. rozpytanie) a następnie przez ten organ zrelacjonowaną. Warunkiem objęcia przedmiotowym zakazem takiej wypowiedzi jest jednak to, że padła ona z inicjatywy takiego organu a nie inicjatywy osoby, która uzyskała następnie status świadka z uprawnieniem do odmowy składania zeznań. Jeśli więc osoba najbliższa sama, bez jakiegokolwiek zaangażowania funkcjonariusza publicznego które wyklucza prywatny charakter wypowiedzi – udziela mu lub osobie trzeciej określonych informacji, a następnie korzysta z uprawnienia odmowy złożenia zeznania, te zrelacjonowane informacje mogą być dopuszczone i wykorzystane jako dowód w sprawie, pod warunkiem, że nie narusza to zakazu. Inne rozumienie omawianego przepisu mogło by prowadzić do nadużyć godzących w jego ratio legis, w szczególności do łatwego obejścia omawianego zakazu dowodowego przez organ prowadzący postępowanie karne. 

Gdy nagranie rozmowy oskarżonego ze świadkiem miało zostać sporządzone już w trakcie toczącego się postępowania, w okresie między składaniem przez tego świadka, który później skorzystał później z prawa do odmowy złożenia zeznania, kolejnych zeznań, dopuszczenie wnioskowanego dowodu prowadziłoby do obejścia zakazu.

Sformułowanie „pierwsze zeznanie w postępowaniu sądowym” nie odnosi się do sytuacji procesowej, w której sprawa po uchyleniu wyroku sądu pierwszej instancji została przekazana sądowi do ponownego rozpoznania i świadek jest ponownie przesłuchiwany. 

Brak jest przepisu prawa, który wyrażałby generalną zasadę niedopuszczalności wykorzystania w postępowaniu administracyjnym dowodu z zeznań strony w charakterze świadka w odrębnym postępowaniu karnym, także w sytuacji, gdy istniał odpowiedni zakaz dowodowy na gruncie postępowania karnego. Zakaz dowodowy wyrażony o którym tu mowa, dotyczy jedynie prowadzonego przed sądem powszechnym postępowania karnego.

Świadek, który skorzysta z prawa odmowy zeznań, przestaje w sprawie istnieć jako osobowe źródło dowodowe. Żadne jego wypowiedzi nie mogą być w procesie odtworzone, bez względu na to jak zostały utrwalone, czy to za pomocą protokołu, taśmy magnetofonowej, filmu, fotografii czy innych środków. Wszelkie próby odtworzenia tych zeznań, zarówno za pomocą świadków jak urządzeń technicznych, są obejściem ustawy. Dopuszczenie możliwości odtwarzania wypowiedzi lub zachowań takiej osoby nie dotyczy jej zeznań, ale wypowiedzi poza procesem.

Ujawnienie przez sąd zaświadczenia lekarskiego oraz opinii biegłego w zakresie obejmującym zawarty w nim zapis relacji świadka, który skorzystał z prawa do odmowy złożenia zeznania, stanowi uchybienie tej normie.

Świadek, który skorzystał z odmowy zeznań, jest uprawniony do złożenia tych zeznań w toku dalszego postępowania. Odwołanie oświadczenia o odmowie składania zeznań nie jest limitowane żadnym temporalnym wymogiem i może nastąpić do prawomocnego zakończenia postępowania.